4-11-2016, 00:09

Максім Гарэцкі - Камароўская хроніка

Паводле аўтарскіх поглядаў, жыццё – гэта няспынны працэс выпрацоўкі, назапашвання і перадача ад пакалення да пакалення сацыяльнага, маральна-этычнага вопыту, духоўных каштоўнасцей. Гэты працэс не адбываецца без барацьбы. Сацыяльныя супярэчнасці, сутыкненне старога і новага, канфлікт бацькоў і дзяцей – непазбежныя спадарожнікі жыцця. Але з гуманістычнага пункту гледжання, сцвярджае Максім Гарэцкі, непрымальна, калі вырашэнне сацыяльных супярэчнасцей суправаджаецца чалавечымі ахвярамі, разбурэннямі і стратамі. У такім выпадку нельга гаварыць пра гістарычны прагрэс, рух наперад. Менавіта ў такую форму вылівалася пісьменніцкая ацэнка сацыялістычнай рэвалюцыі.
Паўнейшаму ўвасабленню аўтарскай задумы падпарадкавана ўся структура «Хронікі», яе вобразна-выяўленчыя, моўна-стылявыя сродкі, форма падачы матэрыялу. Так, вызначальным момантам кампазіцыі стала пэўная гістарычная падзея. Разнастайны жыццёвы матэрыял у пяці «сшытках» размешчаны ў наступнай храналагічнай паслядоўнасці: 1863-1905, 1905-1917, 1917-1921, 1922-1923, 1924-1937 гг. Як бачым, камароўскае «пяцікніжжа» Гарэцкага мае выразна акрэсленую перыядызацыю, аснова якой – этапныя грамадска-палітычныя падзеі: паўстанне 1863 г., буржуазна-дэмакратычная рэвалюцыя 1905 г., рэвалюцыя 1917 г., заканчэнне грамадзянскай вайны і трагічны 1937 г. – трагічны для краіны і асабіста для пісьменніка. Унутры «сшыткаў» перыядызацыя болей дэталізаваная, і звязана яна з фактамі прыватнага жыцця герояў. Напрыклад, «1889: Жаніўся Паўлюк Ваявода; Памёрла Мар'ічка (2-я); Радзіўся Раман».
Спалучэнне грамадска-палітычных падзей і сацыяльна-бытавога, сямейнага жыцця герояў якраз і ўтварыла сюжэтна-мастацкую цэласнасць «Хронікі». Што датычыць формы падачы матэрыялу, дык у першым «сшытку» пераважае хранікальна-летапісная форма, а ў другой і наступных частках пісьменнік часцей выкарыстоўвае дзённікавыя занатоўкі і перапіску.
Адпаведна гэтаму ў пачатковых раздзелах на першым плане аказаліся сацыяльна-эканамічныя аспекты сялянскага жыцця, а ў наступных больш увагі нададзена канкрэтнаму чалавеку, яго асабістаму лёсу. У цэлым жа «Камароўская хроніка» ўспрымаецца як шырокае эпічнае палатно, на якім змясціліся самыя разнастайныя праявы жыцця не толькі гаротнай, абяздоленай беларускай вёскі, але і іншых сацыяльных пластоў грамадства другой паловы XIX – першай трэці XX ст.
«Камароўская хроніка» не ўяўляла б значнай мастацкай каштоўнасці, калі б яе аўтар абмежаваўся рэалістычна праўдзівай абмалёўкай толькі сацыяльнага аспекту жыцця вёскі. Аказалася, што пісьменніка надзвычай цікавіць і духоўная сфера. Гэтая цікавасць тлумачыцца ў першую чаргу імкненнем М. Гарэцкага раскрыць вытокі здзіўляючай жыццястойкасці селяніна. Адкуль скрыўджаны лёсам, прыдушаны беднасцю хлебароб чэрпае ўнутраныя сілы, каб супрацьстаяць бесчалавечным абставінам? Прыглядваючыся да сваіх герояў, звычайных, простых, аўтар прыходзіць да высновы, што моц працоўнага селяніна ў яго духоўнасці, у тым, як ён выконвае маральныя запаветы бацькоў, як прадаўжае лепшыя традыцыі продкаў, як захоўвае памяць пра іх. А выяўляўся духоўны пачатак найбольш яскрава ў пераломныя моманты жыцця чалавека, калі трэба было прымаць адказнае рашэнне, рабіць выбар. Напэўна, таму так часта прыгадваюцца ў «Хроніцы» такія падзеі, як вяселлі, народзіны дзіцяці, хрэсьбіны, заўчасная смерць ад хваробы ці ў выніку трагічнага здарэння. Падобнага роду падзеі выконваюць ролю змястоўна-сэнсавых цэнтраў твора, вызначаюць яго танальнасць – ад аптымістычна-бадзёрай, калі гаворка ішла пра радасныя, шчаслівыя моманты ў жыцці герояў, да смутна-жалобнай, трагічнай. Менавіта ў апошнім выпадку героі Гарэцкага задумваюцца над сэнсам чалавечага існавання, над верагоднасцю замагільнага жыцця, над уласным абавязкам перад нашчадкамі.
У аповесці створана цэлая галерэя дзейных асоб, вартых таго, каб быць носьбітамі лепшых рыс характару працоўнага беларуса. Гэта – Стахван Ваявода, яго сыны Янка і Максім, пляменнік Максіма Міхалка Ваявода, Пелагея Мацвееўна Мароз – маці Ганны, Вусцінка – дачка Саўкі-Тужыка, і Адарка Бондарыха – родная сястра Саўкі, і інш. Гэтыя людзі ў паўсядзённым жыцці, у бытавых учынках праяўлялі чалавечыя якасці, засвоеныя ад бацькоў, – дабрыню, душэўную шчырасць, гатоўнасць прыйсці на дапамогу. «Ах, якая дзяўчына была! – гаворыць пісьменнік пра Вусцінку. – Ні з кім яна ніколі не пасварылася, нікому няласкавага слова не сказала, а як з дзядзінаю сваёю Ганнаю дружыла. Дзве яны ў сям'і былі – залатога характару і залатыя рукі. Вечны спакой абедзвюм...».
Носьбітам чалавечай дабрыні ў «Хроніцы» выступае і Адарка Бондарыха. Яе заўчасную смерць блізкія ўспрынялі як асабістае гора: «Палута плакала не перастаючы, рукі сабе з гора ламала... Алёна, Ганна вылі па ёй, і пляменніцы, і нявестка Арына Стратоніха дужа плакала...».
Дабрыня і высакародства аказаліся вызначальнымі і для Янкі Ваяводы, які перад смерцю па-хрысціянску распарадзіўся ўласнымі матэрыяльнымі зберажэннямі: частку «адказаў на харошаўскую царкву, каб паміналі тры разы ў год – яго, бацьку і матку», а частку раздаў родным і блізкім. Як бачым, Стахванаў сын не супрацьпастаўляў духоўнае і матэрыяльнае: клопат пра выратаванне ўласнай душы ідзе ў яго побач з турботамі пра тых, хто застаецца жыць.

Мушынскі М. I
Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя: У 4 т. Т. 1 / Нац. акад. навук Беларусі. Ін-т літаратуры імя Я. Купалы. – Мн.: Беларуская навука, 1999. – 583 с.
[related-news] [/related-news]
Уважаемый посетитель, Вы зашли на сайт как незарегистрированный пользователь.
Мы рекомендуем Вам зарегистрироваться либо войти на сайт под своим именем.
Имя:*
E-Mail:
Комментарий:
Полужирный Наклонный текст Подчеркнутый текст Зачеркнутый текст | Выравнивание по левому краю По центру Выравнивание по правому краю | Вставка смайликов Вставка ссылкиВставка защищенной ссылки Выбор цвета | Скрытый текст Вставка цитаты Преобразовать выбранный текст из транслитерации в кириллицу Вставка спойлера
Введите код: *