Куда же вы, мой друг, идете?
Хоть сами знаете свой путь?
Кого-то за собой ведете,
А,может, вас с собой ведут?.
Порой, на жизненной дороге,
Не разобравшись, где свернуть,
Бегут за кем-то ваши ноги,
Мечтая вечно «срезать» путь.
Но те ли это жизни тропы,
Куда не волею души,
А по желанию прохожих,
Вы шли, спешили и пришли?.
Порой, нужна всем остановка,
И это не конец пути !
Нам нужно выбирать дороги,
А не за кем-то вслед идти.

Адамка ўспамінае маленства, маці, якая памерла, пакінуўшы васьмігадовага сына і крыху старэйшую дачку. Памерла яна, заўважыў хлопчык, неяк не так, як трэба, бо пахавалі яе не на могілках, а за плотам (так найчасцей хавалі самагубцаў. — Т. Г.). Жывуць яны з сястрой у прыгожым мураваным доме, але ў самым яго нізе, дзе з вакна відаць толькі ногі людзей.

Ганулька спачатку зарабляла нейкія грошы падзёншчынай — мыла багатым падлогу, дапамагала па гаспадарцы. Потым яе перасталі браць на такую працу. Адамка чуў ад дворнічыхі, што ганарыстых паны не любяць.

Брат і сястра вымушаны былі пайсці працаваць у рэстаран. Адамку паставілі за лёкая. «Ганульку адзелі, як кралю якую, але работы не назначылі ніякай...» Наліваючы віно ў шклянкі «чыста і багата адзетых паноў», з якімі за сталом сядзіць «родная, каханая сястрычка», хоча крыкнуць Адамка на ўвесь белы свет: «Кідай, сястра, безработную службу! Кідай, дарагая мая!» .

Адамка ўспамінае маленства, маці, якая памерла, пакінуўшы васьмігадовага сына і крыху старэйшую дачку. Памерла яна, заўважыў хлопчык, неяк не так, як трэба, бо пахавалі яе не на могілках, а за плотам (так найчасцей хавалі самагубцаў. — Т. Г.). Жывуць яны з сястрой у прыгожым мураваным доме, але ў самым яго нізе, дзе з вакна відаць толькі ногі людзей.

Ганулька спачатку зарабляла нейкія грошы падзёншчынай — мыла багатым падлогу, дапамагала па гаспадарцы. Потым яе перасталі браць на такую працу. Адамка чуў ад дворнічыхі, што ганарыстых паны не любяць.

Брат і сястра вымушаны былі пайсці працаваць у рэстаран. Адамку паставілі за лёкая. «Ганульку адзелі, як кралю якую, але работы не назначылі ніякай...» Наліваючы віно ў шклянкі «чыста і багата адзетых паноў», з якімі за сталом сядзіць «родная, каханая сястрычка», хоча крыкнуць Адамка на ўвесь белы свет: «Кідай, сястра, безработную службу! Кідай, дарагая мая!» .

Адамка ўспамінае маленства, маці, якая памерла, пакінуўшы васьмігадовага сына і крыху старэйшую дачку. Памерла яна, заўважыў хлопчык, неяк не так, як трэба, бо пахавалі яе не на могілках, а за плотам (так найчасцей хавалі самагубцаў. — Т. Г.). Жывуць яны з сястрой у прыгожым мураваным доме, але ў самым яго нізе, дзе з вакна відаць толькі ногі людзей.

Ганулька спачатку зарабляла нейкія грошы падзёншчынай — мыла багатым падлогу, дапамагала па гаспадарцы. Потым яе перасталі браць на такую працу. Адамка чуў ад дворнічыхі, што ганарыстых паны не любяць.

Брат і сястра вымушаны былі пайсці працаваць у рэстаран. Адамку паставілі за лёкая. «Ганульку адзелі, як кралю якую, але работы не назначылі ніякай...» Наліваючы віно ў шклянкі «чыста і багата адзетых паноў», з якімі за сталом сядзіць «родная, каханая сястрычка», хоча крыкнуць Адамка на ўвесь белы свет: «Кідай, сястра, безработную службу! Кідай, дарагая мая!» .

На надзеле героя-апавядальніка рос стары дуб. Неяк, напрацаваўшыся, герой лёг пад ім адпачыць.

Дуб-дзядуля загаварыў чалавечым голасам. Успомніў сваю маладосць, калі вакол быў лес, шумелі побач сваякі-дубы. Папрасіў чалавека прынесці чыстай вады, тады б ён пакінуў пасля сябе памяць, нашчадкаў. Чалавек кінуўся шукаць вады. Першае возера, якое ён знайшоў, было напоўнена людскім потам. Каля яго стаяла жанчына па імені Праца. Яна сыпала ў возера зямлю, каб менш давялося людзям ліць поту, напаўняючы возера.

Ля другога возера, возера слёз, была Бяда. Яна дзень і ноч у катлах ля вогнішча высушвала людскія слёзы, а возера не мялела.

Трэцяе возера поўнае не вады, а чырвонага віна, у якім апавядальнік пазнаў кроў. Бабулька па імені Цярпенне чэрпала конаўкай з возера і палівала зямлю.

Разбудзіла апавядальніка бура. Дуб-дзядуля ляжаў павалены. Праз некалькі гадоў з-пад яго вылезлі тры тоненькія роўныя дубочкі.

Вырасла дачка Лявона Марыська, пара замуж аддаваць. Справіў ён дачцы вяселле і, адпраўляючы ў чужую сям'ю, параіў: «Калі будзе надта цяжка, нікому не жалься. Ідзі ў лес, выберы дрэва і толькі яму адкрывай сваю душу».

Прайшло нямнога часу. Паехаў Лявон да дачкі. Узяў сякеру і павяла яго Марыська, каб паказаць тую бярозку, што ведала ўсе яе беды і крыўды. Бярозка стаяла ўчарнеўшая. Ссек Лявон дрэва, знутры яно было нежывое. «Гэта-ж твой боль, гэта-ж твой жаль спарахнілі гэтую бярозку, — бо ты доляй сваёй жалілася ёй. Дрэва то спужалася такой долі», — патлумачыў бацька дачцы. Марыська, горнучыся да бацькі, спытала: «Татачка, а чаму паміж людзей я не знайшла каму пажаліцца? » Лявон маўчаў.

Чалавек сустрэўся з воўкам. Разгаварыліся, бо воўк не быў галодны, а чалавек не меў у руках стрэльбу.

Даўней быў воўк «найлепшым хатнім прыяцелем і вартаўніком». Але трапіў да «нейкай паганай скупой гаспадынькі» на службу, якая замест хлеба кінула яму гарачы камень. Схапіў галодны воўк камень і так моцна апёкся, што і па сённяшні дзень ляпа чорная. Сябрукі ваўка справядлівасці не дабіліся. Пайшлі з жальбай да цара.

Леў параіў жыць ваўкам у лесе, калі людзі такія здрадлівыя. Не перабіраючы, што і чыё хапаць і есці. На выпадак голаду цар даў ім карову, наказаўшы карміць яе і даглядаць і спажываць малако.

З часам у воўчай сям'і пачаліся звадкі. Кармілі карову ўсе разам, а малако падзяліць не маглі.

Вырашылі карову даглядаць і даіць па чарзе. Але кожны разважаў, калі падыходзіла чарга на догляд, так: «...на якое ліха мне карміць гэту карову, калі з гэтага харчу прыбудзе малака не столькі мне, колькі заўтрашняму чароднаму, хай жа сабе той і важдаецца з ёй». Пачалі з голаду ваўкі зубамі ляскаць. Налажылі «падатак на людзей: з каго авечку, з каго цялё, парасё, гусака».

Але карову сваю ўсё ж дояць. Усё малако выцягнуць, «дый апрача таго кожны гэткі дачэсны гаспадар няўзнак — ціхачом, а хоць кавалачак з лыткі з беднай каровы ўрве».

Так стаў воўк з некалі спакойнага звера прагавітым і драпежным.

Мастацкія асаблівасці

Ядвігін Ш. адзін з пачынальнікаў нацыянальнай празаічнай традыцыі. Як і ў многіх іншых пісьменнікаў пачатку XX ст. яго мастацкі талент фарміраваўся пад уплывам фальклору. Раннія творы Ядвігіна Ш. часта нагадваюць апрацаваныя народныя анекдоты («Суд», «Важная фіга», «Заморскі звер» і інш.), пісьменнік звяртаўся да так званых хадзячых сюжэтаў («Баба»).

У жанравых адносінах творчасць Ядвігіна Ш. разнастайная і цікавая з'ява. Ён пісаў рэалістычныя псіхалагічныя апавяданні, творы алегарычныя і філасофскія.

Спачуванне простаму абяздоленаму чалавеку гучыць у апавяданнях «Зарабляюць» і «Гаротная». Героі яго твораў — ахвяры зла, ахвяры несправядлівасці, якая пануе ў грамадстве. Гэта дзеці-сіроты і жанчына-маці. Разважаючы разам з Тамашыхай (апавяданне «Гаротная») над яе жыццём, а ў ім адна бяда змянялася другой, як здавалася жанчыне, найгоршай, аўтар ад сябе зазначае: «I не думалася ёй, што на свеце бяда не мае канца, што можа быць яшчэ цяжэй». Так, у параўнанні з дзяцінствам і маладосцю сталае жыццё Тамашыхі намнога цяжэйшае. Муж «праз колькі-то год духі вымаўбіў», цяжкая праца і напаўгалоднае існаванне, хвароба і смерць сыноў. Да смерці апошняга свайго дзіцяці, шукаючы яму ратунку, прычынілася сама Тамашыха.

Не мае бяда канца і для Адамкі з Ганулькай, герояў апавядання «Зарабляюць». Цяжка, у голадзе, холадзе жылося з маці, яшчэ цяжэй у першыя гады пасля яе смерці. Безвыходнасць штурхнула Ганульку заняцца працай, якая прыніжае душу і цела.

Іншымі, нерэалістычнымі мастацкімі сродкамі пра нядолю жанчыны Ядвігін Ш. расказвае ў апавяданні «Бярозка». У творы не паказваецца, што напаткала Марыську ў замужжы. Можна аднак уявіць, як шмат перажыла жанчына, калі, слухаючы яе споведзі, засохла маладая бярозка. Апавяданне мае нетрадыцыйную канцоўку. Дачка пытаецца, чаму яна не знайшла каму пажаліцца сярод людзей. Бацька нічога не адказвае. Маўчанне Лявона па-філасофску шматзначнае. За ім — бачанне жыцця і чалавечага лёсу.

На філасофскія праблемы выйшаў пісьменнік у апавяданні «Дуб-дзядуля», у якім дзейнічаюць персаніфікаваныя вобразы Працы, Бяды, Цярпення, герой шукае жывую ваду, а знаходзіць азёры, напоўненыя людскім потам, слязьмі, крывёю.

«Ядвігін Ш. у большай ступені філосаф, мысліцель, чым жывапісец. Таму нават па самой прыродзе яго талент мог з найбольшай сілай праявіцца ў байках у прозе — творах, якія па спосабу абагульнення з'яў рэчаіснасці стаяць блізка да народных казак і анекдотаў», — лічыць даследчык I. Чыгрын.

Невялікі твор «Дачэсныя» ў жанравых адносінах стаіць бліжэй да казкі (альбо прытчы), чым да байкі — у ім тлумачыцца прычына пэўнай з'явы (чаму воўк стаў драпежнікам). Аднак у казачнай форме пісьменнік гаварыў пра праблемы сучаснасці. Вобразы ў творы алегарычныя: за львом, ваўкамі, каровай, гаспадыняй паўстаюць пэўныя сацыяльныя з'явы, людзі.

Філасофская алегорыя звычайна шматзначная, «прачытанняў» зместу можа быць некалькі. Так, за каровай можна бачыць дзяржаўны бюджэт, казну, за ваўкамі — усякага роду чыноўнікаў, якія знаходзяцца паміж народам і кіраўніком яго (львом), якія забяспечваюць законныя паступленні ў бюджэт і, зразумела, жывуць з яго. Пры такім тлумачэнні вобразаў аўтарскі пафас непрыняцця скірава-ны супраць недобрасумленнасці, хцівасці чыноўнікаў, якія, абклаўшы падаткамі народ, не грэбуючы хабарам, кормяцца ля дзяржаўнай кармушкі. Не лепшым чынам выяўляе сябе і кіраўнік, бо менавіта з яго дазволу так паводзяць сябе падначаленыя.

Ядвігін Ш. меў адметны погляд на жыццё. Ён, як і Леў Талстой, не прызнаваў гвалтоўны, рэвалюцыйны шлях вырашэння грамадскіх супярэчнасцей. «Тыя, хто рассейвае не яднанне, а раз'яднанне, не дружбу, а варожасць, не любоў, а нянавісць, тыя не ўсведамляюць ніякай адказнасці не толькі перад кім-небудзь, але, я ўпэўнены, і самі перад сабой», — пісаў ён у 1905 г. у артыкуле «Егаге питапит». Галоўнае для пісьменніка былі дабрыня і любоў да бліжняга, і адзіны прымальны шлях — маральнае ўдасканальванне кожнага чалавека і грамадства ў цэлым.

Непасрэднай прычынай для напісання твора сталі віленскія падзеі 1609 г., калі уніяцкім мітрапалітам Іпаціем Пацеем быў учынены пагром праваслаўных манастыроў і цэркваў.

Па тагачаснай традыцыі пачынаецца «Трэнас» эпіграмай на герб дому Вішнявецкіх.

У першым раздзеле гучыць плач усходняй (праваслаўнай) Царквы, якая паўстае ў вобразе жанчыны-маці, пакінутай дзецьмі. («Бяда мне, абцяжаранай невымоўнымі цяжкасцямі! Рукі мае ў аковах, ярмо на шыі, путы на нагах... меч з двух бакоў востры пад галавою... адусюль стогны і енкі, адусюль страх, адусюль праследаванні... Раней я была цудоўная і багатая, а цяпер абрыдлая і бедная. Калісьці была каралеваю, якую кахаў увесь свет, а цяпер усімі пагарджана і даведзена да смутку... Слухайце жалобную аповесць маю усе народы, слухайце ўсе, хто жыве на зямлі!

Сыны і дочкі мае, якіх я нарадзіла і выхавала, пакінулі мяне і пайшлі датой, якая імі не пакутавала, каб досыць насыціцца ад яе тлустасці, Святары мае аслеплі, пастыры, не жадаючы ведаць таго, што змаганне ідзе за душу, анямелі. Старцы мае здурнелі, юнакі здзічалі, дочкі пайшлі на распусту, і ўсе аднадушна, Бога і праўду забыўшы, замахнуліся на маю душу»).

М. Сматрыцкі дае знішчальную характарыстыку пастырам («У жыцці вы карчмары і купцы, у звычаях лежабокі, у размове невукі, а ў абыходжанні лісы крывадушныя...»), называе магнатаў, якія здрадзілі праваслаўю («Дзе... дарагія і вельмі каштоўныя каменні той самай кароны, слаўныя дамы рускіх князёў... князі Слуцкія, Заслаўскія, Збаражскія, Вішнявецкія, Сангушкі, Чартарыйскія...»).

Другі раздзел падаецца ў форме размовы маці з сынам, які пакінуў яе разам з іншымі. У трэцім і чацвёртым раздзелах М. Сматрыцкі звярнуўся да выказванняў старажытных багасловаў і філосафаў пра верхавенства папы рымскага. Апошнія шэсць раздзелаў прысвечаны вырашэнню рэлігійных праблем.

Твор высокага грамадзянскага гучання. Напісаны на польскай мове.

У «Трэнасе» выразна выявіліся рысы стылю барока: спалучэнне высокага і нізкага, элегіі, патэтыкі з іроніяй, сатырай, гратэскам. Аўтар шырока звяртаўся да метафарычнай сімволікі, у творы суіснуюць побач народна-паэтычныя, міфалагічныя, біблейскія вобразы-сімвалы.

Хутор, к которому они направлялись, оказался сожжённым. Дошли до деревни, выбрали избу старосты.

— Здравствуйте, — стараясь быть вежливым, поздоровался Рыбак. — Догадываетесь, кто мы?
— Здравствуйте, — без тени подобострастности или страха отозвался пожилой человек, сидевший за столом над Библией.
— Немцам прислуживаешь? — продолжал Рыбак. — Не стыдно быть врагом?
— Своим людям я не враг, — так же спокойно отозвался старик.
— Скотина есть? Пошли в хлев.
У старосты взяли овцу и не задерживаясь двинулись дальше.

Они шли через поле к дороге и внезапно уловили впереди шум. Кто-то ехал по дороге. «Давай бегом», — скомандовал Рыбак. Уже видны были две подводы с людьми. Оставалась ещё надежда, что это крестьяне, тогда все обошлось бы. «А ну, стой! — донёсся злой окрик. — Стой, стрелять будем!» И Рыбак прибавил в беге. Сотников отстал. Он упал на склоне — закружилась голова. Сотников испугался, что не сможет подняться. Нашарил в снегу винтовку и выстрелил наугад. Побывав в добром десятке безнадёжных ситуаций, Сотников не боялся смерти в бою. Боялся только стать обузой. Он смог сделать ещё несколько шагов и почувствовал, как ожгло бедро и по ноге потекла кровь. Подстрелили. Сотников снова залёг и начал отстреливаться по уже различимым в темноте преследователям. После нескольких его выстрелов все стихло. Сотников смог разглядеть фигуры, возвращавшиеся к дороге.

«Сотников! — услышал он вдруг шёпот. — Сотников!» Это Рыбак, ушедший уже далеко, все-таки вернулся за ним. Вдвоём под утро они добрались до следующей деревни. В доме, куда они вошли, партизан встретила девятилетняя девочка.

- Пан Купрыянаў... Хто ж гэта такі? Нешта дужа знаёмае...
Гуторскі, старшыня N-й павятовай надзвычайнай камісіі, глядзеў на ляжаўшую перад ім паперу і як мага напружваў сваю памяць, стараючыся ўспомніць: дзе, калі ён чуў гэтае прозвішча?
- Былы памешчык Купрыянаў... Вядзе контррэвалюцыйную агітацыю. Ёсць чуткі, што мае сувязь з бандай Зарубы...
Гуторскі перачытваў раз за разам паперу. Купрыянаў... Купрыянаў... Ну недзе ж чуў ён гэтае слова! Во, так і круціцца каля галавы, а ніяк не схапіць...
Гуторскі аж узлаваўся. У нецярплівасці пацёр рукой лоб.
- А бадай цябе! Во дык аказія! Не, ужо, мусіць, не ўспомню!
Махнуў рукой і хацеў ужо супакоіцца, але раптам, быццам наўмысля, скаўзанулася ў галаве:
«Ніна Купрыянава...»
Успомніў. У душу патыхнула даўнім, ужо напалавіну забытым.
Ніна... Так... Ніна Купрыянава... Ледзь успомніў; а калісь у гэтым імені было многа блізкага, дарагога. Дарагога па-свойму, па-асабліваму. Гэта ж было тады, калі яму было шаснаццаць гадоў, калі ў душы дрыгацела вясновая свежасць, калі ўвесь кіпеў дзіўнымі шалёнымі парываннямі. Цяпер інакш, цяпер - розум. А тады было сэрца - маладое, яшчэ дзіцячае зусім. А што лепей?
- Усяму свой час...


Назад Вперед
Наверх