Прачытаўшы гэты верш, мы задумваемся аб жыцці, аб мінулым, сучасным і будучым...
Як толькі чалавек нараджаецца, яго тут жа агортваюць цеплынёй і пяшчотай рукі маці. Потым ён пазнае свет, дарагімі і блізкімі становяцца родныя мясціны: рэчка, дзе дзіцём ты так любіў купацца, лес, куцы ты хадзіў з сябрамі, вецер, які ноччу спяваў табе калыханку. I вось ты — дарослы, жыццё закідвала цябе ў розныя куткі нашай Зямлі, але болей нідзе ў свеце ты не чуў той калыханкі, пад якую цябе адразу пакідалі смутак і нуда, гора і адчай, бо тая калыханка была твая, і вецер спяваў яе для цябе.
Няхай пройдзе шмат часу, але мы ніколі не забудзем свой дом, дзе кожная сцежка, кожнае дрэўца, кожны каменьчык нагадвае пра самыя пічаслівыя дні. Калі ж пасля расстання вяртаемся на радзіму, то бачым змены. Змены, што прадыктавалі жыццё і час. Ад гэтага становіцца неяк сумна, бо нельга вярнуць дарагія сэрцу хвіліны, нельга спыніць час. Ужо не бачыш той сцежкі, дзе бегаў басанож — яна зарасла і знікла, не бачыш знаёмай крынічкі, дрэўца, якому было столькі ж год, колькі табе. Яшчэ цяжэй усведамляць, што час адбірае людзей: няма той бабулі, што бавіла цябе сваімі казкамі і частавала смачным пірагом, дзядулі, што для маленькага цябе выразаў з дрэва лук і стрэлы... На сэрцы адразу становіцца невыносна горка.
Але ў жыцці так заўсёды было і так будзе: паміраюць старыя — нараджаюцца маладыя, высыхае дрэва — тут жа з'яўляюцца маладыя парасткі, бо жыццё — вечнае. I няма такой сілы, каб яго спыніла.

Выдатна сказаў беларускі паэт Сяргей Дзяргай:

Каб соль не страціла
Уласцівую ей солкасць,
А песня — гукаў,
Трапяткіх і кволых,
Вясёлка — колераў,
Каханне — шчырасці,
А чалавек душы сваей
Вялікай, несмяротнай —
На свеце існуе мастацтва.

Як гэта важна, каб у жыццё кожнага чалавека назаўсёды ўвайшло мастацтва. Бо менавіта яно ўзбагачае нашы душы, асвятляе нашы сэрцы, робіць нас лепшымі і больш прыгожымі.
У наш час, бадай, не знойдзеш людзей, якія б не чыталі. Найбольш поўна літаратура ўздзейнічае на чалавека тады, калі мастак укладвае ў мастацкае слова свой розум, сэрца, перадае ў творах самае каштоўнае і значнае, што ёсць у нашым жыцці. Іх думы, хваляванні, памкненні выяўлены ў лірыцы, напiсанай на тэму паэта і паэзіі. Вось і Янка Купала неаднаразова звяртаўся да гэтай тэмы. У прыватнасці, ей прысвечаны і верш «Песняру-беларусу».
Верш напісаны ў форме звароту да песняра. У ім паэт адказвае на пытанне «Якім быць трэба зямлі забытай песняру?» Песняр, сцвярджае Янка Купала, павінен кожны свой радок прапускаць праз сэрца, не адрывацца ад родных каранёў, быць «за родну песню... ваякай».
Купала заклікае паэтаў усю моц свайго таленту аддаваць служэнню роднай бацькаўшчыне, змагацца за яе светлую будучыню, шукаць тую сцежку, якая б прывяла народ да пічасця і свабоды. Паэт павінен быць выразнікам дум і імкненняў свайго народа, клікаць яго да лепшай долі.
Паводле Купалы, пясняр будзе валодаць магутнай сілай толькі тады, калі ўсёй душой ён зліты з народам, з роднай зямлёй, гаворыць адной мовай з людзьмі свайго краю. Сапраўдны мастак слова па Купалу не павінен думаць пра славу, яму трэба пісаць, не чакаючы падзякі ад людзей.
Вынікам сапраўднай і адданай працы паэта будзе абуджэнне народа і народная пашана да песняра:

Жанр байкі, як вядома, адносяць да ліра-эпічнага. Як і сатыра, байка дайшла да нас з часоў антычнасці, калі ў старажытным Рыме жыў і тварыў выдатны байкапісец Эзоп. Менавіта ў гэты перыяд вызначыліся такія кампаненты жанру байкі, як наяўнасць сюжэта, дзейных асоб, маралі і алегорыі. Байка мае ярка выражанае павучальнае значэнне. Можна сказаць, што Эзоп быў маралістам, таму што асноўная ідэя байкі сканцэнтравана заўсёды ў маралі. Маралістам быў і выдатны французскі байкапісец Ла Фантэн, які жыў у XVII ст. У адрозненне ад баек Эзопа, якія былі напісаны ў празаічнай форме, байкі Ла Фантэна маюць вершаваную форму. Французскі байкапісец высмейваў у сваіх байках мараль тагачаснага яму грамадства.

У рускай літаратуры з поспехам тварыў у XIX ст. выдатны байкапісец Іван Крылоў. Для нашай нацыянальнай літаратуры менавіта такім выдатным байкапісцам стаў Кандрат Крапіва (1896—1991).

Свой творчы шлях пісьменнік пачаў як паэт-сатырык. У газеце «Красноармейская правда» ў 1922 годзе быў змешчаны яго першы друкаваны твор — вершаваны фельетон «Жили-были». 3 гзтага моманту сатыра і гумар сталі вызначальнымі рысамі творчасці К. Крапівы. Асноўнымі жанрамі паэзіі на першым этапе творчасці сталі байка і сатырычны верш. Вершаваныя фельетоны пісьменніка былі напісаны па-руску, а першым творам на беларускай мове стаў сатырычны верш «Сваты».

На паэтычным небасхіле час ад часу загараюцца новыя зоркі. І гэта радуе. Бо дадаецца больш святла ў свеце, таго святла, якое зыходзіць ад самой душы. Вялікі Гарсія Лорка зазначыў: “Місія ў паэта адна – адушаўляць у літаральным сэнсе, дарыць людзям душу”. Місія, што і казаць, не простая. Думаеш заўсёды з трывогай пра гэта, калі шукаеш у халодна-ледзяных, рацыяналістычна скроеных вышуках тую ж душу і не знаходзіш яе. І па-добраму радуешся, калі контуры душы яскрава праглядаюцца ўжо ў першых спробах аўтара.
Некалі ў рэдакцыю часопіса “Маладосць” нясмела зайшла сарамлівая дзяўчына, нерашуча паклала на стол рэдактара паэзіі лісты з акуратным вучнёўскім почыркам. Вершы. Незнаёмае прозвішча – Ірына Хадарэнка, вучаніца гімназіі № 1 ім. Францішка Скарыны. І знайшлося ў радках тое, што кранула:

Якуб Колас — сусветна вядомы майстар пей-зажнай лірыкі. Яго пранікнёныя, напоўненыя ўлюбёнасцю ў знаёмыя з дзяцінства мясціны, у хараство роднага краю радкі з паэмы «Новая зямля» «Мой родны кут, як ты мне мілы! За быць цябе не маю сілы...” са школьных гадоў знаёмыя кожнаму беларусу.

Сувязь з роднай зямлёй, захапленне пры-родай з'яўляліся крыніцай творчага натхнен-ня і мастацкай фантазіі паэта.

Якія прыгожыя, пранізаныя радасцю жыд-ця, насычаныя разнастайнымі метафарамі, эштэтамі, параўнаннямі і інпіымі мастацкімі тропамі радкі прысвяціў Якуб Колас прыродзе ; гады творчага і эмацьіянальнага ўздыму: «Расшаны зоры брыльянтавым пухам... *, *...лашзыць сонца твар узгоркаў, сушыць след іх слёз»!

Паэтызацыя вечнага руху і абнаўлення прыроды як сімвалу абнаўлення жыцця характэрна для перадваеннай лірыкі паэта.

Дарагія госці прыехалі да ўдавы Домны Лямцюговай — дачка Адарка і зяць Хвёдар! Дачку яна не бачыла дужа даўно, здавалася ёй, ці не з таго часу, як заварылася гэта каша, як народ на народ пайшоў, як паноў пачалі рэзаць ды вяскоўцам волю далі! Тады і пачалося гэта новае жыццё! Домна кінула вёску ды пачала з сынам Яўменам жыць на гэтым пасёлку, які людзі празвалі «камунай Яўмена». А як аддала замуж сваю ядыную дачку Адарку ў чужую, дальнюю вёску, вярстоў за 50, дык зусім адна стала жыць на гэтым — туды яму дарога! — калектыве. Не любіла Домна гэты калектыў і калектыўшчыкаў, ой як не любіла. Хоць і жыла з сынам, у якога была жонка Матруна і маленькі сынок, але ўсімі думкамі рвалася ў старую вёску, у якой жыццё амаль што не змянілася! А тут, на пасёлку, Домна часта шкадавала сябе, адчуваючы поўнае адзіноцтва: жыву, як колас у полі, адрэзана ад бога і людзей! «Калектыўшчыкі» — паводле яе думак — гэта не людзі, а д’яблы, якіх бог калі-небудзь ды пакарае!
Домна частавала сваіх гасцей чым было. Госці елі са смакам, бо праехаліся, а яна скардзілася на сваё жыццё.
Зяць Хвёдар сядзеў на лаўцы каля вакна, еў мала, а больш пыхкаў піпкай ды аглядаў хату.
Хата была новая, на дзве палавіны. Дзверы ў другую палавіну былі адчынены — там брыкала цялё, пад печчу скігатала парасё, па хаце спацыравалі дзве чубаткі і певень. Вокны былі вялікія, светлыя, падлога роўная, чыстая.
А Домна скардзілася:
— Што толькі ў нас дзеецца, дык вы й веры не дасцё! Яўмен перавярнуў усё дагары нагамі. Мазгі мае — як не мае! Сама не ведаю, ці я жыву, ці мяне ліхаманка калоціць. Усё па-новаму, па-новаму...
Адарка заўважыла:

Піліп завярнуў кабылу, падладзіў трохі сядзенне, падсадзіў на калёсы фінагента Сапрона Цяліцу, цмокнуў на кабылу, і калёсы ціха затарахцелі па мяккай зямлі.
Была вясна. Дарогі пачыналі прасыхаць, хоць у паветры павіснуў мяккі, па-вясноваму сыры туман.
За мястэчкам цягнулася вёска. Агент бачыў, як пастух першы раз выганяў кароў у поле. Яны млява расцягвалі сваё змарнелае з падцягнутымі бакамі цела, нюхалі паветра, ваду ў каўдобінках, нюхалі адна другую. Свіней яшчэ не гналі ў поле, і яны з меланхалічнай сур’ёзнасцю плюхалі па вуліцы, яшчэ гразнай і непавабнай для гарадскога вока.
Цяліца ўвесь час жыў у горадзе і цяпер зацікаўлена пазіраў на праявы вясковага жыцця.
Вунь стаіць зусім нерухома віхрастая свіння. Заплюшчыла вочы, спіць, а на хрыбце паважна расхаджвае сарока. Чагосьці шукае сваёй дзюбай.
— Ах, каб цябе нячыстая ўзяла! — зварочвае ўвагу агент. — Вось табе і сымбіоз! Шкада, што не ўзяў свайго Алёшкі. Вось узрадаваўся б.
— Сынок ваш?
— Так, 7 гадоў!

Мне трэба было адпачыць ад тлуму і пылу нашага гораду, і я не паехаў ні ў Крым, ні на Каўказ, а параходам заехаў у м. Гілёўку і спыніўся там у заезджым доме Гіршы Карасіка.
Я нічога раней не ведаў пра гэтае мястэчка. Яно нічым не вызначалася ў нашай гісторыі. Я проста разглядаў карту населеных мясцоў па Сожы, і калі прачытаў назву Гілёўка, яна мне здалася месцам ціхім, маўклівым, дзе няма тлуму гарадскога, дзе чалавек яшчэ мала налажыў свае рукі на непакорную прыроду.
Прыехаўшы, такім чынам, у гэтае мястэчка, я не вельмі шкадаваў на гэта, бо быў пад модным уражаннем толькі што закончанага вандравання.
Цэлы дзень я ехаў параходам, а дзень быў ціхі, сонечны, сіні і пахучы. Перада мною праносіліся прыгожыя дубовыя гаі, бярозавыя ляскі, сасновыя гушчары і бязмежныя прасторы лугоў. Самае мястэчка яшчэ здалёку вабіла вока сваёю вежаю старой ратушы, зграбнымі мурамі двох касцёлаў і кумпаламі двох цэркваў!
Заняўшы пакой, які адвёў мне гаспадар дому, я адчыніў вакно на вуліцу, і ціхі гоман кірмашу, які заціхаў, і вясёлай гульні яўрэйскай дзятвы парушыў маўклівасць заезджага дому. З вакна разгортваўся перад вачмі вялікі кругавід, і я глядзеў на сінюю стужку Сожа і складаў у сваёй галаве план, як у мяне пройдзе час тут, у гэтым мястэчку. Першым чынам, я, канешне, не застануся ў гэтым заезджым доме, а знайду ціхую хатку ў садку над Сожам...Другія думкі не йшлі ў галаву. Хацелася самых простых фізічных перажыванняў. Добра было б асвяжыцца ў хвалях Сожа, аддаць сваё цела яго цёплым плыням, перажыць радасць злучэння з водна й стыхіяй!
Гэтае жаданне было вельмі модным. Я расчыніў партфель, дастаў адтуль рушнік і накіраваўся на вуліцу. Але ў самых дзвярах мне прыйшлося затрымацца. З другога пакоя, якраз такога, які заняў я, выйшаў не зусім звычайнага выгляду чалавек.
Гэта быў яўрэй гадоў за 40 з вельмі шырокай і доўгай, старанна пешчанай чорнай барадой, з рэдкімі сям-там сівымі валасінкамі. На ім быў старамодны сурдут, вельмі старанна пачышчаны і зусім без плямаў. На галаве была нейкая асаблівай формы ярмолка. Вочы ў яго былі смелыя, рухавыя, з нейкай схаванай насмешкай. Яўрэй зірнуў на рушнік у маіх руках і запытаўся:
— Купацца? Я таксама іду. Можа, пойдзем разам?

— Ого! Цяпер я сцішыўся, цяперака я ўходаваўся! Што я цяпер? Самы ціхі чалавек у вакрузе. Жонка, дзеці, жыву, як расліна! Асеў на зямлю ды цягну яе, як цяля карову. А калісьці я быў герой. Чаго вы смяецеся? Што?.. Ці быў я на вайне? На якой? На нашай быў! З 18-га году, а было мне тады 22 гады, як лёду...
Падарожны памаўчаў, падкінуў у вагонь трусу, не спяшаючыся скруціў сабачую ножку, запыхкаў моцнай махрой і пачаў нам расказваць.
— Я і цяперака калі што будзе, дык першым у пекла пападу. Мяне, бачыце, камандзірам зрабілі.
Начлежнікі зарагаталі. Брудная сялянская кашуля, абмазаная каланіцай світка, смаркаецца саматужным спосабам... Камандзір!..
— А як гэта выйшла? Пераказаць, дык не дасцё веры! Было гэта тады, як немцы захапілі наша мястэчка. Сталі яны мне папярок глоткі!
Не магу на іх глядзець, не хачу пад імі, храпаідаламі, быць. Узяў ды драла ад іх.
Еду сабе ў Бабруйск. I там нямецкія капіталісты імперыялізм разводзядь. Я яшчэ далей пасунуўся, а яны ўслед па пятах, ну, проста некуды дзецца.
Прыязджаю я ў Клінцы. Што ты скажаш? I тут яны. А са мной ехаў яшчэ адзін пісталет, звалі яго, як і мяне. Віннік. Толькі мяне Хвёдар па празванню, а яго Мартын. Цяпер няма яго на свеце. Загінуў у завірусе і костачак не пакінуў. Добры быў хлапец, хоць і браценнікам мне прыводзіўся.
Распыталі мы пра нашых. Кажуць нам, што гвардзейцы тут недалёка стаяць, а дальш немцы ўжо не пойдуць.
— Пачакай! — кажа мне Мартын. — У мяне канбенацыя!

У сатырычным рамане «3aпіскі Самсона Самасуя» Андрэй Мрый развенчвае мешчаніна-выскачку, тупога казарменнага паслушэнца, духоўна спустошанае грамадства.
Самсон Самасуй піша пра сябе, што ён - мужык, як і бацька, дзед, прадзед...Горды тым, што мае мужыцкі твар і нос у форме бульбы. "У залежнасці ад гэтага і розум мужыцкі".
У яго два прыяцелі - філосаф Торба і настаўнік Цыба. Лепшы сябар - настаўнік Мамон. Самсон лічыць сябе сучасным і разумным чалавекам. Старэйшая сястра - Ганулька.
Бацька яму кажа:"Свет аб'ездзіў, усе гарады абнюхаў, ды нідзе прыстану не знайшоў... лепш кінуў бы вандраваць ды ўзяўся б за зямлю". А Самсон адказвае: "Буду калупацца ў пясочку вашым?..Бачыўшы цывілізацыю, які разумны чалавек пачне рабіць гэта калупайства ваша? Краты вы, а не людзі!".
У "Запісках" апісваецца 3 месяцы на пасадзе ў выканкаме. Пасля доўгага беспрацоўя Самсон атрымаў пасаду ў Шапялёўскім выканкоме загадчыка культаддзела. На сходах гаварыў сялянам агульнымі фразамі. Адзін з іх, Хвёдар Трайка сказаў: "Таварыш гаварыў, гаварыў нам,а мы сядзелі,як мамоны глухія! Нічога не зразумелі! Нейкая птушыная мова!".
Самсон хацеў заваяваць сімпатыі Крэйны Шуфер, але за ёй увіваўся Лін, жанаты чалавек. На пасадзе Самасуй нарабіў нямала глупстваў. Мамон з маскоўскім мастаком дамагаліся каб Самсон даў загад аб канфіскацыі некаторых абразоў у царкве, іншых рэчаў у грамадзян, што выклікала вялікае нездавальненне. Старшыня саюза паляўнічых т. Дулянок загадаў зрабіць аблаву на сабак, і Самсон забіў сабаку Ліна. Калі пажарнікі наладзілі начныя манеўры, ён прапанаваў паказальнае тушэнне пажару правесці на мундоме № 5, дзе жыў Лін з сям'ёй. Самасуй падарваў свой аўтарытэт, таварышаш Сом шукае прычыны, каб яго "прыстойна спіхнуць".
У канцы Самсон думае спыніць сваю культпрацу і ўзяцца за зямлю.


Наверх