Эпізод з часу інфляцыі ў Германіі
На другім прыпынку пасля Дрэздэна ў наша купэ ўвайшоў пажылы пан, ветліва прывітаўся, потым, уважліва паглядзеўшы на мяне, яшчэ раз асобна кіўнуў мне, як добраму знаёмаму. У першы момант я не пазнаў яго, але ледзь толькі ён з лёгенькаю ўсмешкаю назваў сваё прозвішча, я адразу ж успомніў: гэта быў адзін з самых знакамітых берлінскіх антыквараў, да якога я да вайны нярэдка заходзіў, каб паглядзець або купіць старыя кніжкі і аўтографы. Мы крыху пагаварылі аб рознай драбязе. Раптам зусім нечакана ён усклікнуў:
— Я абавязкова павінен расказаць вам, адкуль я еду. За ўсе трыццаць сем гадоў працы я, стары антыквар, ніколі не сустракаў нічога падобнага. Вы, мусіць, ведаеце самі, што цяпер робіцца ў антыкварным гандлі, з таго часу, як вартасць грошай пачала выпарацца, быццам лёгкі газ: новыя багацеі раптам загарэліся жаданнем набываць гатычных мадонаў і першадрукі, карціны і гравюры старажытных майстроў; задаволіць іх попыт немагчыма, так і глядзі, каб не абабралі цябе да ніткі. Дай ім волю — яны выцягнуць запінкі з манжэтаў і забяруць лямпу з пісьмовага стала. Вось чаму расстарацца новага тавару ўсё цяжэй і цяжэй. Прабачце, што я тут назваў таварам свяшчэнныя для нас з вамі мастацкія скарбы, — але гэтае злое племя да таго давяло нас, што цудоўныя гравюры старых венецыянскіх майстроў пачынаеш разглядаць як эквівалент пэўнай колькасці даляраў, а малюнак Гверчына як увасабленне некалькіх сотняў франкаў. Ад гэтых ахопленых маніяй набыцця людзей няма ніякага ратунку. І вось аднаго разу я бачу, што мая лаўка зноў спустошана; і мне, мабыць, лепш будзе зачыніць на вокнах аканіцы — так мне было сорамна бачыць у старой лаўцы — яе яшчэ мой тата атрымаў у спадчыну ад дзеда — адны ўбогія крыхі хламу, які раней нават старызнік з паўночнай часткі Берліна не паклаў бы на сваю каляску.

Галоўныя героі рамана Генрыха Бёля «Дом без гаспадара» – два хлопчыкі. Адзін з іх – Марцін Бах, сын Раймунда і Нэлы, нашчадак багатай сям'і. Другі – Генрых Брылах, сын Вільмы і Генрыха, які з маленства зведаў не толькі страту бацькі, але і недахоп ежы, адзення і, найгоршае, увагі з боку маці. Хлопчыкаў раздзяляе сацыяльнае і матэрыяльнае становішча іх сем'яў у грамадстве: нават у школе да двух бязбацькавічаў адносіны розныя. Але паміж імі ўсталёўваюцца добрыя адносіны, духоўная блізкасць, любоў і павага. Абодва яны – з чулай душой, рана абуджанай свядомасцю. Бескарыснае, па-дзіцячы пяшчотнае сяброўства дапамагае ім выжыць у свеце, дзе галоўную ролю адыгрываюць грошы. Марцін, які жыве ў забяспечанай сям'і, ведае, што яго маці і бабуля ні ў чым сабе не адмаўляюць, у той час як сям'і сябра бывае няма чаго есці. Абодва яны абкрадзены вайной, якая забрала ў іх бацькоў. Але калі Марціну не прыходзіцца думаць пра хлеб надзённы, то Генрых сам становіцца ў доме гаспадаром, на якога кладзецца ўся адказнасць за існаванне сям'і. Марцін і Генрых у свае адзінаццаць гадоў ужо спазналі шмат горычы і расчаравання, але менавіта з імі аўтар звязвае надзеі на будучае. I тое, што абодва хлопчыкі з павагаю адносяцца да сваіх блізкіх і адзін да аднаго, што захоўваюць вернасць у сяброўстве, імкнуцца шчыра разабрацца ў жыцці і не пазбягаць адказнасці за свае ўчынкі, – падмацоўвае веру аўтара ў тое, што Дом без гаспадара, якім аказалася Германія, усё ж будзе мець сваіх сапраўдных гаспадароў, і менавіта ім належыць будучыня.
Генрых Бёль увайшоў у літаратуру ў канцы 40-х гадоў, хаця, па ўласным прызнанні, спрабаваў пісаць і раней, да вайны, але не друкаваўся. Пасля вяртання з вайны Бёль пачне займацца толькі літаратурай, і на ўсё яго творчае жыццё галоўнай стане тэма вайны, якую ён распрацоўваў у творах самых розных жанраў. Для яго, чалавека, які прайшоў складаны шлях ад салдата вермахта да пісьменніка-антыфашыста, вайна – гэта страшная, жорсткая, бесчалавечная з'ява, якая знішчае чалавека не толькі фізічна (і гэта для Бёля – не самае страшнае), але і маральна. I ў першую чаргу гэта маральнае знішчэнне зведала на сабе нямецкая нацыя, якая доўгі час не магла зразумець, чаму і як яна стала віноўніцай самай страшнай і знішчальнай вайны XX стагоддзя. У першым сваім рамане «Дзе ты быў, Адам?» (1951) Генрых Бёль апавядае пра трагічныя лёсы франтавікоў на зыходзе вайны, паказвае яе вачамі звычайнага салдата Файнхальса, імкнецца асэнсаваць лёс і ўчынкі чалавека на вайне, вызначыць ступень вінаватасці асобы і віны нямецкага народа, які «ператварыўся ў драпежніка і прынёс вайну многім народам, але і сам жа стаў ахвяраю». Творы Генрыха Бёля – гэта аналіз прычын «вялікай трагедыі краіны і абставін, якія стваралі маленькую трагедыю кожнага чалавека», гэта спроба асэнсаваць мінулае, разабрацца ў яго прычынах, вынесці яму прысуд, каб яно больш не паўтарылася. Аповесць «Цягнік прыйшоў своечасова» (1949), раманы «I не сказаў ніводнага слова» (1953), «Дом без гаспадара» (1954), «Більярд а палове дзясятай» (1959), аповесці «Хлеб ранніх гадоў» (1955), «Самавольная адлучка» (1964), публіцыстычныя артыкулы «Вернасць літаратуры руін» (1952), «Пісьмо маім сынам» (1985), публіцыстычная кніга «Здольнасць гараваць» (1986), апошнія раманы «Групавы партрэт з дамай», «Жанчына перад рачным краявідам» (1986) – усе гэтыя творы раскрываюць тэму вайны.
У пасляваенных творах Пімен Панчанка вядзе шчырую, сяброўскую размову з чытачом. Адчуваецца яго неспакой, грамадзянская ўсхваляванасць за месца чалавека ў жыцці. Лірычны герой Шмена Панчанкі не імкнецца да славы, ён шчаслівы тым, што жыве ў імя той вялікай мэты, для дасягнення якой патрэбны і арліныя крылы, і горды арліны пат ляд. З думкай аб чалавеку, яго шчасці і стварыў паэт свой верш «Белыя яблыні». Мне здаецца, што гэты верш узнік у некаторай ступені і пад уздзеяннем «Мадонны Літы» Леанарда да Вінчы, вялікага майстра эпохі Адраджэння.
У вершы «Белыя яблыні» аўтар апявае самага дарагога чалавека — маці, услаўляе жанчыну. Першая частка верша насычана малюнкамі веснавой прыроды, парывістай у сваей жыватворнай сіле. «Белыя яблыні» — сімвал маладосці, чысціні. Паводле легенды, з іх нараджаюцца дзяўчаты на нашай зямлі. Але верш не пра легенду. Яна служыць паэту толькі адпраўным пунктам для роздуму пра радасць, трывогі і боль маці, пра дабрату, самаахвярнасць і сілу мацярынскай любві.

Усё чалавечае жыццё з яго прыгажосцю і недахо памі не застаецца без увагі Пiмена Панчанкі. Верш «Не люблю я слова «пакарыцель» змяпічае філасофскія развагі над сучасным жыццём, якое поўнае несправядлівасці, і над будучым, невядомым і зманлівым.
У наш час нярэдка можна пачуць словы «ўладар», «пакарыцель», і аўтар пратэстуе супраць такога падыходу. «Зямля зялёная... для жыцця» павінна належаць усім, а калі ёсць уладар — будуць і пакораныя, а гэта

... пахне трохі рабствам,
Карай, і рабункам, і крывёй.

Верш Шiмена Панчанкі — гэта маналог аўтара, думкі якога поўныя горычы і ў той жа час надзеі. Надзеі на тое, што пакарэнне не стане карай для «будучых прасветленых эпох». Аўтар спадзяецца, што надыдзе такі час, калі словы «пакарыцель», «пакарэнне» не будуць ужывацца, што яны назаўсёды знікнуць.
З хваляваннем чытаю радкі аўтара:

Што трэба чалавеку для шчасця? Адным патрэбны мільёны, матэрыяльная забяспечанасць, а для іншых найвялікшае шчасце — адчуваць сябе патрэбным людзям, прыносіць іншым радасць. Жыццё такіх людзей не будзе дарэмным. Дзякуючы ім, мы яшчэ не забыліся, што такое дабрыня, чуласць, сардэчнасць, міласэрнасць...
Пазнаёміўшыся з вершам Пiмена Панчанкі, я пераканалася ў тым, што дабрыня — маральная аснова жыцця, той стымул, які рухае чалавецтва да духоўнасці. Паэтычныя радкі твора ўсхвалявалі мяне, прымусілі задумацца, паразважаць над іх глыбокім сэнсам.
На мой погляд, адметнаю рысаю верша з'яўляецца шырокае выкарыстанне аўтарам адмоўных часціц не, ня, якія гучаць як перасцярога ўсім людзям: жыць трэба так, каб не прыйшлося кожнаму з нас паўтараць запаэтам: «незрабіў», «не паспрыяў... чалавеку», «не дапамог», «няшчырыбыў».
Спадабалася мне і тое, што няма ў вершы гучных заклікаў, якія ўжо сталі прыкметаю нашага часу, як бы лічацца верхам шчырасці. Аўтар падбірае простыя, зразумелыя словы, якія ўздзейнічаюць значна мацней, чым заклікі і загады, бо шчырае слова можа зрабіць вялікі цуд — растапіць нават ачарсцвелую душу. Усю непатрэбнасць жыцця, пражытага без дабрыні, спагады, калі чалавек жыве толькі для сябе, аўтар перадае праз словы: «той дзень прапаў», «той дзень збяднеў», «той дзень... завянуў пустацветам», «той дзень зусім закрэслены табою». Вельмі проста і шчыра, але як пераканаўча! Мне здаецца, што верш П. Панчанкі «Той дзень прапаў...» — вялікі зварот да ўсіх людзей, а кожны радок — маленькае пасланне ўсім нам паасобку. Радкамі з твора я хацела б звярнуцца да беларусаў:

На ўроку беларускай мовы я пазнаёмілася з вершам Пятруся Броўкі “А ты ідзі!” . Верш мне вельмі спадабаўся, аставіў у душы след. Ен пранізаны філасофіяй жыцця, застаўляе задумацца аб галоўным выбары – выбары свайго шляху ў жыцці.
Творчасць Петруся Броўкі — паэтычны летапіс народнага жыцця. Яго паэзія - гэта светлыя і шчырыя песні, якія майстар слова праспяваў роднай зямлі. Дружба, каханне, аптымізм, радасць сумеснай працы, перажыванні —галоўныя тэмы твораў П. Броўкі. Значнае месца ў яго творчасці займае тэма Вялікай Айчыннай вайны.
Верш “А ты ідзі!”, які быў напісан у 1965 гадзе, адлюстроўвае духоўны стан паэта ў той час.
Кожны чалавек шукае сваю сцежку ў жыцці . Ад жаданняў залежыць выбар, ад выбара – шлях, а ад шляха - жыццё. І калі на жыццёвай дарозе пастаюць перашкоды, то чалавек сам вырашае: прымірыцца або змагацца. І якой бы цяжкай яна не была, трэба быць мужным і ўпэўненным у сваіх сілах.
Рэзкімі, выразнымі моўнымі сродкамі пісьменнік “малюе” перашкоды, якія могуць сустрэцца на шляху кожнага чалавека:

Час той схаваўся за дальняй гарою,
Здасца хвілінай — яна прада мною...
Выйду. Гукаю. Маўклівы прастор.
Пахне чабор. Пахне чабор...
Верш «Пахне чабор» — песня-споведзь, у якой выяўлена разнастайная гама пачуццяў: і ўспаміны абдаўнім, беззваротным юнацтве, і першае каханне, што апаліла душу героя, і прыгажосць чыстай душы, яе рамантычная ўзнёсласць, і юнацкая нерашучасць, і боль страты, і дакор сабе...

Год адзінаццаць, а можа дванаццаць
Сэрца баліць, што не здолеў спаткацца,
Сэрца нязмснна хвалюе дакор.
Пахне чабор. Пахне чабор...
I ўсё ж такі, нягледзячы на боль, на сум, жыццё ідзе, яно прыгожае, цудоўнае, і трэба радавацца яму:

Цёмны пакой... Перад іконай сядзіць бабулька і моліцца... Моліцца, каб наступны дзень быў добры, каб Бог не забываў пра яе дзетак і ўнукаў, каб ім жылося лепш на гэтай зямлі. Гэта яе адзіная магчымасць уратаваць мір вакол сябе, бо дзейнічаць інакш яна не можа.
Часта чалавек звяртаецца да Бога, калі апускаюцца рукі, калі ён не ведае, што яшчэ можна зрабіць для шчасця. Чытаю верш С. Грахоўскага і не веру: няўжо нічога больш нельга зрабіць для лепшай долі Беларусі і беларусаў, няўжо апошняя надзея — Бог?
Чаго толькі ні перажылі нашы бацькі і дзяды, а ўсё роўна верылі і чакалі, што прыйдзе мір і шчасце, «не здаліся пякельнай бядзе». Аўтар услаўляе цярпімасць беларускіх людзей, іх імкненне да лепшага. У душы кожнага чалавека жыве Бог, ён дапамагае ў цяжкую хвіліну не дапусціць таго, каб мы «знямелі, аглухлі, аслеплі». Нават у душы самых апошніх людзей ёсць нешта светлае, хацелася б, каб яно перарасло ў магутнае, яркае святло, якое б адорвала ўсіх пяшчотай і дабрынёй.
У сваім вершы аўтар закрануў актуальную для нашага часу праблему — праблему мовы, нібы просіць у «неба, у зорак і ў Бога» вярнуць яе. 6н хоча, каб беларусы былі беларусамі, Беларусь — Беларуссю, каб ніколі больш не было на карце «Северо-Западного края».
Хаця С. Грахоўскі і звяртаецца да Бога, мне здаецца, што «заступіцца за лес Беларусі» і не даць ей загінуць павінны мы — беларусы. Гэта, на мой погляд, і ёсць галоўная ідэя твора. Але ці зможам мы абараніць радзіму? Каб паказаць, якімі бяздушнымі мы сталі, каб прымусіць чытача ўбачыць рэальнасць, аўтар дакарае нас: «знямелі, аглухлі, аслеплі». I ад гэтых слоў-сінонімаў становіцца цяжка на сэрцы. Але ж у іх — праўда, якая заўсёды будзе з намі, пакуль не прачнецца ў нас адчуванне ўласнай годнасці і патрэбнасці Радзіме. Хай мы не напішам «А хто там ідзе?», хай не зможам, як Янка Купала, уздзейнічаць на людзей праз слова, але ўсё ж сваім імкненнем да шчасця станем карыснымі для любай Беларуcі.

Бацькаўшчына... Радзіма... Як мілагучна і прыгожа гучаць гэтыя словы! Якой любоўю адгукаюцца яны ў сэрцы кожнага беларуса! Табе, родны куток, дзе ўзгадавала мяне маці, дзе я зрабіў першыя крокі, табе прызнаюцца ў любові паэты, захапляючыся табой, тваімі краявідамі, тваімі шчырымі працавітымі людзьмі... Гэтак жа і я, твой сын, хачу сказаць, што ў якім бы куточку зямлі я ні быў, ты вечна будзеш для мяне адзінай і непаўторнай зямлёй.
Я спадзяюся, што вы разумееце мае пачуцці, выкліканыя цудоўным вершам С.Законнікава. Вачыма прабягаю па яго радках — і ў душы маёй прачынаеццца не толькі павага да аўтара, які так хораша піша пра свой край, але і нейкае пачуццё замілавання і пяшчоты да сваёй Бацькаўшчыны. Многія называюць гэта пачуццё патрыятызмам, а я кажу, што гэта любоў, сапраўдная любоў, і не толькі да тых мясцін, якія мяне ўзрасцілі, але і да ўсяго краю, дзе спрадвеку жылі мае продкі — беларусы, дзе нарадзіліся славутыя Ф.Скарына, Я.Купала, Я.Колас, Ф.Багушэвіч і многія іншыя, чые імёны назаўсёды ўвайшлі ў гісторыю іх Радзімы, дзе перад гасцямі ўстаюць у поўнай прыгажосці нашы сціплыя пейзажы: блакітныя доўгія стужкі рэк, бяздонныя люстэркі азёр, велічныя лясы і бясконцыя, шырокія палі. Я лічу, што С.Законнікаву знаёма гэта пачуццё, інакш ён бы не мог напісаць:


Наверх